Anlaşmalı boşanma nasıl olur?

Anlaşmalı boşanma, en az bir yıl sürmüş bir evlilikte eşlerin mahkemeye birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesiyle gerçekleşir. Hâkim eşleri bizzat dinler, iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirir ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulursa boşanmaya karar verir. Kanuni dayanak, Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 166. maddesinin üçüncü fıkrasıdır.

Kanuni şartlar

TMK m.166/3’e göre anlaşmalı boşanma için şu şartların birlikte bulunması gerekir:

• Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır. Bu süre dolmadan eşler anlaşmış olsa bile bu fıkraya dayanılamaz.
• Eşler birlikte başvurmalı ya da bir eş diğerinin davasını kabul etmelidir. Bu hâlde evlilik birliği, kanun gereği temelinden sarsılmış sayılır; ayrıca bir boşanma sebebinin ispatı gerekmez.
• Hâkim tarafları bizzat dinlemelidir. Beyanların vekil aracılığıyla değil, eşlerin kendisinden alınması öngörülür. Hâkim, iradenin serbestçe açıklandığına kanaat getirmelidir.
• Malî sonuçlar ve çocukların durumu hakkında bir düzenleme bulunmalı ve hâkim bunu uygun bulmalıdır.

Protokolün içeriği

Uygulamada “anlaşmalı boşanma protokolü” olarak adlandırılan belge, kanunun aradığı bu düzenlemedir. Protokolde genellikle nafaka, maddi ve manevi tazminat, mal rejiminin tasfiyesi ve eşyaların paylaşımı gibi malî konular ile ortak çocuk varsa velayet, çocukla kişisel ilişki ve iştirak nafakası yer alır.

TMK m.184/5, boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmaların hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmayacağını öngörür. Bu nedenle protokol, eşlerin kendi aralarında imzaladıkları bir sözleşme olarak kalmaz; hükme esas alınabilmesi için mahkemenin onayından geçmesi gerekir.

Hâkimin denetimi

Hâkim protokolü olduğu gibi kabul etmek zorunda değildir. TMK m.166/3, hâkimin tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabileceğini düzenler. Bu değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur. Eşlerden biri değişikliği kabul etmezse anlaşmalı boşanmanın şartları oluşmaz.

Aynı fıkranın son cümlesi, bu hâlde “tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı” kuralının uygulanmayacağını belirtir. Çekişmeli boşanmada eşlerin beyanları hâkimi bağlamazken (TMK m.184/3), anlaşmalı boşanmada eşlerin ortak iradesi boşanmanın temelini oluşturur.

Görevli ve yetkili mahkeme

Boşanma davaları aile mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m.4). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.2).

Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168). Bu kural anlaşmalı boşanma için de geçerlidir.

Usulün genel akışı

Anlaşmalı boşanmada izlenen adımlar genellikle şöyledir:

1. Eşler, boşanmanın malî sonuçlarını ve çocuklarla ilgili düzenlemeyi içeren protokolü hazırlar ve imzalar.
2. Dava dilekçesi protokolle birlikte yetkili aile mahkemesine sunulur; ya eşler birlikte başvurur ya da bir eşin açtığı dava diğerince kabul edilir.
3. Mahkeme duruşma günü belirler. Duruşmada hâkim eşleri bizzat dinler ve protokolü inceler.
4. Hâkim protokolü uygun bulursa ya da önerdiği değişiklikler kabul edilirse boşanmaya karar verir.

Sürecin ne kadar süreceği, mahkemenin iş yüküne ve duruşma gününe bağlıdır; kanunda bu konuda belirli bir süre öngörülmemiştir.

Şartlar oluşmazsa

Evlilik bir yıldan kısa sürmüşse veya eşler boşanmanın bütün sonuçlarında uzlaşamıyorsa TMK m.166/3 uygulanamaz. Bu durumda boşanma ancak kanunda sayılan boşanma sebeplerinden birine dayanılarak ve bu sebebin yargılamada ispatlanmasıyla mümkündür. Çekişmeli boşanmada yargılama, TMK m.184’teki özel kurallar saklı kalmak üzere genel usul hükümlerine tabidir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.