Arabuluculuk nedir, nasıl işler?

Arabuluculuk nedir sorusunun kanuni cevabı 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.2’de yer alır: tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin, tarafları bir araya getirip aralarında iletişim kurarak çözümü kendilerinin üretmesini sağladığı bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Arabulucu hüküm kurmaz; taraflar çözüm üretemezse yalnızca bir çözüm önerisinde bulunabilir (m.15/7). Süreç anlaşma veya anlaşamama ile biter ve sonucu bir tutanakla belgelenir (m.17/2).

Arabulucu kimdir?

Arabulucu, Adalet Bakanlığının tuttuğu arabulucular siciline kayıtlı gerçek kişidir (m.2/1-a). Görevini özenle, tarafsız biçimde ve şahsen yerine getirir; tarafsızlığından şüphe doğurabilecek önemli hâlleri taraflara açıklamak zorundadır (m.9/1-2). Taraflar arasında eşitliği gözetir (m.9/3). Arabulucu olarak görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatı olamaz (m.9/4).

Hangi uyuşmazlıklarda uygulanır?

Kanun, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır (m.1/2). Serbestçe tasarruf, tarafın o hak üzerinde kendi iradesiyle vazgeçme, kabul veya sulh yapabilmesi anlamına gelir. Aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar ise arabuluculuğa elverişli değildir (m.1/2).

Uygulamada iki tür arabuluculuk bulunur:

• İhtiyari arabuluculuk: Tarafların kendi tercihiyle, dava açılmadan önce veya dava sırasında başvurduğu arabuluculuktur (m.13/1).
• Dava şartı arabuluculuk: Kanunun dava açılmadan önce arabulucuya başvurmayı zorunlu tuttuğu hâllerdir. Dava şartı, mahkemenin davanın esasına girebilmesi için bulunması gereken koşuldur; arabulucuya başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir (m.18/A/2).

Arabuluculuk nasıl işler?

Süreç genel olarak şu adımlarla ilerler:

1. Başvuru ve arabulucunun belirlenmesi: İhtiyari arabuluculukta arabulucuyu, başkaca bir usul kararlaştırılmadıkça taraflar seçer (m.14/1). Dava şartı arabuluculukta başvuru adliyedeki arabuluculuk bürosuna yapılır ve arabulucuyu büro listeden belirler (m.18/A/4-5).
2. İlk toplantı ve bilgilendirme: Arabulucu tarafları ilk toplantıya davet eder (m.15/1) ve sürecin başında arabuluculuğun esasları, süreci ve sonuçları hakkında aydınlatır (m.11/1).
3. Müzakere: Arabulucu taraflarla ayrı ayrı veya birlikte görüşebilir (m.8/1). Taraflar usulü, emredici hukuk kurallarına aykırı olmamak kaydıyla serbestçe kararlaştırabilir (m.15/2).
4. Sona erme: Tarafların anlaşması, arabulucunun daha fazla çabanın gereksiz olduğunu tespit etmesi, bir tarafın çekilmesi, tarafların süreci birlikte sona erdirmesi veya uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olmadığının anlaşılması hâllerinde süreç biter (m.17/1).

Temel ilkeler

• İradilik: Taraflar arabulucuya başvurmak, süreci sürdürmek, sonuçlandırmak veya süreçten vazgeçmek konusunda serbesttir; dava şartı arabuluculuğa ilişkin hükümler saklıdır (m.3/1).
• Eşitlik: Taraflar başvuru sırasında ve süreç boyunca eşit haklara sahiptir (m.3/2).
• Gizlilik: Aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler süreçteki bilgi ve belgeleri gizli tutar (m.4).
• Beyanların delil olarak kullanılamaması: Süreçte ileri sürülen teklifler, öneriler ve bir vakıanın kabulü sonradan açılan davada delil olarak ileri sürülemez (m.5/1).

Süreç nasıl sonuçlanır?

Faaliyetin nasıl sonuçlandığı arabulucunun düzenlediği bir tutanakla belgelenir (m.17/2). Taraflar anlaşırsa anlaşmanın kapsamını kendileri belirler ve anlaşma belgesi taraflar ile arabulucu tarafından imzalanır (m.18/1). Üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflar artık dava açamaz (m.18/5).

Anlaşma belgesine mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınırsa belge ilam niteliğinde sayılır (m.18/2). İlam niteliğindeki belge, mahkeme kararı gibi icra yoluyla yerine getirilebilir. Kanunda şerhin zorunlu kılındığı hâller dışında, taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı belge şerh aranmaksızın aynı niteliği taşır (m.18/4).

Kısacası arabuluculuk nedir sorusunun özü, kararı bir hâkimin değil tarafların kendisinin vermesidir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.