Araç mahrumiyet bedeli nedir, kimden istenir?

Araç mahrumiyet bedeli, trafik kazasında hasar gören aracın onarımda kaldığı süre boyunca kullanılamamasından doğan zarardır; uygulamada çoğunlukla bu süre için bir ikame (yerine kullanılan) aracın kiralanması bedeli üzerinden ölçülür. Bu zarar, kazaya sebep olan aracın işleteninden ve sürücüsünden haksız fiil hükümlerine göre istenebilir. Zorunlu trafik sigortası ise kira mahrumiyeti gibi dolaylı zararları kanunen kapsamaz.

Hukuki dayanağı

Karayolları Trafik Kanunu’na göre bir motorlu aracın işletilmesi bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa aracın işleteni ve (araç bir teşebbüs adına işletiliyorsa) teşebbüs sahibi müştereken ve müteselsilen sorumludur (2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m.85/1). Kanunda düzenlenmeyen hususlarda Türk Borçlar Kanunu’nun haksız fiil hükümleri uygulanır (m.90). Türk Borçlar Kanunu m.49 da kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verenin bu zararı gidermekle yükümlü olduğunu belirtir.

Aracın kullanılamaması, malikin malvarlığında doğrudan bir eksilme olmasa da ulaşım ihtiyacının başka yoldan karşılanmasını gerektirir. Bu ihtiyacın karşılığı, haksız fiilden doğan gerçek zararın bir parçası olarak talep edilir.

Araç mahrumiyet bedeli kimden istenir?

Sorumluluk ve sigorta teminatı ayrı ayrı değerlendirilir:

• İşleten ve sürücü: Kazaya sebep olan aracın işleteni m.85/1’e göre, kusurlu sürücü ise genel hükümlere göre sorumludur. Birden fazla kişi sorumlu ise zarar görene karşı müteselsilen sorumlu olurlar (m.88/1).
• Zorunlu trafik sigortacısı: 2021 yılında eklenen m.92/k uyarınca “gelir kaybı, kâr kaybı, iş durması ve kira mahrumiyeti gibi dolaylı zararlar” zorunlu mali sorumluluk sigortası kapsamı dışındadır. Bu nedenle mahrumiyet zararı kural olarak trafik sigortacısından değil, işleten ve sürücüden istenir.
• Kasko veya ihtiyari sigorta: Zarar görenin kendi sigortasının bu zararı karşılayıp karşılamadığı, poliçenin içeriğine bağlıdır.

İkame araç kiralanmamışsa ne olur?

Uygulamada sık sorulan konu, zarar görenin fiilen araç kiralamadığı ve fatura sunamadığı durumdur. Türk Borçlar Kanunu m.50/2’ye göre zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararı hakkaniyete uygun olarak belirler.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/26777, K. 2022/11236, T. 29.09.2022 sayılı kanun yararına bozma kararında bu hükme dayanmıştır. Kararda, araç kiralandığına dair belge veya ödeme belgesi sunulmasa da hâkimin zararı belirleyebileceği; mahkemenin hasarın niteliğine göre makul tamir süresini ve bu süre içinde ikame araç için ödenmesi gereken bedeli bilirkişi raporuyla tespit etmesi gerektiği belirtilmiştir.

Araç mahrumiyet bedeli hesaplama

Hesaplamada genellikle iki unsur belirleyicidir:

1. Makul onarım süresi. Aracın serviste fiilen kaldığı süre değil, hasarın niteliğine göre olağan kabul edilen tamir süresi esas alınır. Parça beklemesi gibi gecikmelerin bu süreye etkisi ayrıca değerlendirilir.
2. Günlük ikame araç değeri. Kazaya uğrayan araca benzer nitelikteki bir aracın aynı dönemdeki kiralama bedeli dikkate alınır.

Bu iki unsurun belirlenmesi teknik bilgi gerektirdiğinden, uyuşmazlık hâlinde bilirkişi incelemesine başvurulur.

Zamanaşımı

Mahrumiyet zararı da motorlu araç kazasından doğan bir maddi zarardır. Bu tür talepler, zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenildiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde kaza gününden başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar (m.109/1).

Somut olayın özellikleri, özellikle aracın kullanım amacı ve onarım süresi, istenebilecek tutarı değiştirebilir.