Çekişmeli boşanma nedir?

Çekişmeli boşanma nedir sorusunun kısa cevabı şudur: eşlerden birinin boşanmak istemediği ya da boşanmanın sonuçlarında (velayet, nafaka, tazminat gibi) uzlaşılamadığı durumda açılan ve Türk Medeni Kanunu’nda (TMK) sayılan bir boşanma sebebinin yargılamada ispatlanması gereken davadır. Anlaşmalı boşanmanın şartları (TMK m.166/3) oluşmadığında boşanma ancak bu yolla mümkündür. Hâkim, davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış saymaz (TMK m.184).

Boşanma sebepleri nelerdir?

Kanun boşanma sebeplerini iki gruba ayırır. Özel sebepler belirli bir olaya bağlıdır; genel sebep ise evlilik birliğinin temelinden sarsılmasıdır.

Özel boşanma sebepleri:

• Zina (TMK m.161): Diğer eş, sebebi öğrenmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde eylemin üzerinden beş yıl içinde dava açabilir. Affeden eşin dava hakkı yoktur.
• Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (TMK m.162): Aynı altı aylık ve beş yıllık süreler uygulanır; affeden eşin dava hakkı yoktur.
• Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (TMK m.163): Eşlerden biri küçük düşürücü bir suç işler veya haysiyetsiz bir hayat sürer ve bu yüzden onunla birlikte yaşaması diğer eşten beklenemezse, bu eş her zaman dava açabilir.
• Terk (TMK m.164): Ayrılığın en az altı ay sürmesi ve hâkim veya noter aracılığıyla yapılan ihtarın sonuçsuz kalması gerekir. İhtar, terk eden eşe iki ay içinde ortak konuta dönmesi gerektiğini bildirir; ihtar istemi ayrılığın dördüncü ayı bitmeden yapılamaz ve ihtardan sonra iki ay geçmeden dava açılamaz.
• Akıl hastalığı (TMK m.165): Ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesi ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespiti aranır.

Genel boşanma sebebi:

• Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m.166/1): Ortak hayatı sürdürmek eşlerden beklenemeyecek derecede evlilik birliği sarsılmışsa her eş dava açabilir. Davacının kusuru daha ağırsa davalının davaya itiraz hakkı vardır; bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında korunmaya değer bir yarar kalmamışsa yine boşanmaya karar verilebilir (TMK m.166/2).
• Reddedilen davadan sonra bir yıl (TMK m.166/4): Boşanma davası reddedilip karar kesinleştikten sonra bir yıl geçmesine rağmen ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Bu süre, 2024’te 7532 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle bugünkü hâlini almıştır.

Çekişmeli boşanma davası nasıl ilerler?

Boşanma yargılaması, TMK m.184’teki özel kurallar saklı kalmak üzere Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na tabidir. Genel akış şöyledir:

1. Dava dilekçesi, dayanılan boşanma sebebi ve deliller gösterilerek yetkili aile mahkemesine verilir.
2. Dilekçeler teatisi, yani tarafların karşılıklı dilekçe sunması tamamlanır (HMK m.136).
3. Ön incelemede dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık konuları belirlenir (HMK m.137).
4. Tahkikatta tanıklar dinlenir, belgeler ve gerektiğinde sosyal inceleme raporu toplanır.
5. Mahkeme boşanma sebebinin ispatlanıp ispatlanmadığına ve fer’î sonuçlara (velayet, nafaka, tazminat) karar verir.

Bu aşamalarda hâkim taraflara yemin öneremez, tarafların ikrarları hâkimi bağlamaz ve deliller serbestçe takdir edilir (TMK m.184/2-4). Hâkim, taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına da karar verebilir (TMK m.184/6).

Çekişmeli boşanma ne kadar sürer?

Kanunda çekişmeli boşanma için belirli bir yargılama süresi öngörülmemiştir. Süre; tanık ve delil sayısına, mahkemenin iş yüküne ve kanun yoluna başvurulup başvurulmamasına göre değişir.

Boşanma yerine ayrılık

Boşanma davası açmaya hakkı olan eş, dilerse boşanma yerine ayrılık isteyebilir (TMK m.167). Dava boşanmaya ilişkinse ayrılığa ancak ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı bulunduğunda karar verilebilir (TMK m.170). Ayrılık bir yıldan üç yıla kadar (TMK m.171) bir süre için verilir.

Çekişmeli boşanma nedir sorusunun pratik karşılığı, ispat yüküdür: dayanılan sebebin delillerle ortaya konması gerekir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.