Denkleştirme tazminatı nedir, kimler isteyebilir?

Denkleştirme tazminatı, acentelik sözleşmesi sona erdikten sonra acentenin, işletmeye kazandırdığı müşteriler sayesinde sağlanmaya devam eden menfaat karşılığında istediği tazminattır (TTK m.122/1). Tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz (TTK m.122/2). Bu hüküm, hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ve benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşmelere de uygulanır (TTK m.122/5).

Acente kimdir?

Acente, ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi işletmeye bağlı bir konumu olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölgede sürekli olarak bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen kişidir (TTK m.102/1). Taşıma, deniz ticareti, sigorta ve turizm gibi alanlardaki özel düzenlemeler saklıdır (TTK m.102/3).

Denkleştirme tazminatının şartları

Acentenin tazminat isteyebilmesi için şu üç şartın birlikte bulunması gerekir (TTK m.122/1):

• Acentenin bağlı olduğu tacir, acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde sözleşmenin sona ermesinden sonra da önemli menfaatler elde ediyor olmalıdır.
• Acente, sözleşmenin sona ermesi sonucunda, kazandırdığı müşterilerle yapılmış veya kısa süre içinde yapılacak işler nedeniyle, sözleşme devam etseydi alacağı ödemeleri isteme hakkını kaybediyor olmalıdır.
• Somut olayın özellikleri değerlendirildiğinde ödeme hakkaniyete uygun düşmelidir.

Kimler denkleştirme isteyemez?

Kanun iki durumda talebi dışlar (TTK m.122/3):

• Acentenin bağlı olduğu tacirin feshi haklı gösterecek bir eylemi olmadan acentenin sözleşmeyi kendisinin feshetmesi.
• Sözleşmenin, acentenin kusuru nedeniyle karşı tarafça haklı sebeple feshedilmesi.

Denkleştirme tazminatı nasıl hesaplanır?

Kanun bir hesaplama formülü öngörmez; yalnızca üst sınır koyar. Hesaplamada izlenen genel çerçeve şöyledir:

1. Sözleşme sonrası menfaatin ve acentenin kaybettiği gelirin varlığı belirlenir (TTK m.122/1).
2. Hakkaniyet değerlendirmesi yapılır (TTK m.122/1-c).
3. Bulunan tutar, son beş yılın yıllık komisyon veya diğer ödemeler ortalamasıyla sınırlanır; sözleşme daha kısa sürmüşse faaliyet süresindeki ortalama esas alınır (TTK m.122/2).

Tutarın belirlenmesinde müşteri portföyü, sözleşme süresi ve sektör özellikleri gibi unsurlar yargılama sırasında bilirkişi incelemesiyle değerlendirilebilir.

Süre ve vazgeçme yasağı

Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez; sözleşmeye konan böyle bir kayıt bu istemi ortadan kaldırmaz. Denkleştirme hakkı, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde (TTK m.122/4) ileri sürülmelidir.

Bayilik ve distribütörlük sözleşmeleri

Bayilik, distribütörlük ve tek satıcılık sözleşmeleri TTK’da ayrıca düzenlenmemiştir. Ancak TTK m.122/5, denkleştirme hükmünün hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi halinde de uygulanacağını öngörür. Bir bayilik veya distribütörlük ilişkisinin bu kapsama girip girmediği, özellikle münhasırlık (bölge veya ürün üzerinde tekel hakkı) bulunup bulunmadığına göre değerlendirilir.

Fesih ve rekabet yasağı ile ilişkisi

Belirsiz süreli acentelik sözleşmesi, üç ay önceden ihbarla feshedilebilir; haklı sebeple fesih her zaman mümkündür (TTK m.121/1). Sözleşme sonrası için rekabet yasağı en çok iki yıllık süre için yazılı olarak kararlaştırılabilir ve karşılığında acenteye uygun bir tazminat ödenmesi şarttır (TTK m.123/1). Bu tazminat, denkleştirme tazminatından ayrı bir alacaktır.

Arabuluculuk

Denkleştirme tazminatı konusu bir miktar para olan bir alacak olduğundan, ticari dava niteliğindeki talepte dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m.5/A). Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.