Haklı fesih sebepleri nelerdir?

Haklı fesih sebepleri, işçi için İş Kanunu m.24’te, işveren için m.25’te sayılır ve sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller ile zorlayıcı sebepler olarak gruplanır. Haklı fesih, bu sebeplerden birine dayanan tarafın iş sözleşmesini bildirim süresini beklemeden derhal sona erdirmesidir. Ahlak ve iyiniyet kurallarına dayanan fesih hakkı, öğrenmeden itibaren altı iş günü içinde kullanılmalıdır (m.26/1).

Haklı fesih nedir?

Normalde belirsiz süreli bir iş sözleşmesi, bildirim süresine uyularak sona erdirilir. Haklı fesihte ise sözleşmenin devamı taraflardan biri için kanunda sayılan bir sebeple beklenemez hâle gelir; bu nedenle süre beklenmez ve ihbar tazminatı doğmaz (m.24 ve m.25 “bildirim süresini beklemeksizin” fesih hakkı tanır).

İşçinin haklı fesih sebepleri (m.24)

Sağlık sebepleri:

• İşin niteliğinden doğan bir sebeple işin işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması,
• İşçinin sürekli ve doğrudan görüştüğü işverenin veya başka bir işçinin bulaşıcı ya da işçinin işiyle bağdaşmayan bir hastalığa tutulması.

Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller:

• İşverenin sözleşme yapılırken esaslı noktalarda işçiyi yanıltması,
• İşçinin veya aile üyelerinin şeref ve namusuna dokunan söz ve davranışlar ya da cinsel taciz,
• Sataşma, gözdağı, suça özendirme veya şeref kırıcı asılsız isnatlar,
• İşyerinde cinsel tacize uğrayan işçinin bildirimine rağmen gerekli önlemlerin alınmaması,
• Ücretin kanun veya sözleşmeye uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi,
• Parça başı veya iş tutarı üzerinden ücretlerde eksik iş verilip farkın karşılanmaması ya da çalışma şartlarının uygulanmaması.

Zorlayıcı sebepler: İşyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektiren zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkması.

İşveren bakımından sebepler (m.25)

• Sağlık sebepleri: İşçinin kendi kastı veya düzensiz yaşayışından doğan hastalık nedeniyle devamsızlığının ardı ardına üç iş günü veya bir ayda beş iş gününü aşması; tedavi edilemeyecek nitelikte bir hastalığın Sağlık Kurulunca saptanması. Diğer hastalık, kaza, doğum ve gebelik hâllerinde fesih hakkı, bildirim sürelerinin altı hafta aşılmasından sonra doğar.
• Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller: İşvereni yanıltma, şeref kırıcı söz ve davranışlar, başka bir işçiye cinsel taciz, sataşma, işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelme, güveni kötüye kullanma ve hırsızlık, işyerinde yedi günden fazla hapisle cezalandırılan ve ertelenmeyen bir suç, izinsiz devamsızlık (ardı ardına iki iş günü, bir ayda iki kez tatil ertesi iş günü veya bir ayda üç iş günü), hatırlatılan görevleri yapmamakta ısrar ve iş güvenliğini tehlikeye düşürme.
• Zorlayıcı sebepler: İşçiyi bir haftadan fazla çalışmaktan alıkoyan bir sebebin ortaya çıkması.
• Gözaltı veya tutukluluk: Devamsızlığın m.17’deki bildirim süresini aşması.

Haklı fesih nasıl yapılır?

1. Fesih sebebi, m.24 veya m.25’teki bentlerden hangisine dayandığı belirtilerek ortaya konur.
2. Ahlak ve iyiniyet kurallarına dayanan fesihlerde, karşı tarafın davranışının öğrenildiği günden itibaren altı iş günü ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl içinde fesih bildirilir; işçinin olayda maddi çıkar sağlaması hâlinde bir yıllık süre uygulanmaz (m.26/1).
3. Fesih bildiriminin karşı tarafa ulaştığı ispat edilebilir biçimde yapılması, sonradan doğabilecek uyuşmazlıkta önem taşır.

Haklı feshin sonuçları

• İşçinin m.24’e dayanan haklı feshinde, en az bir yıllık kıdemi varsa kıdem tazminatı doğar (1475 sayılı Kanun m.14/1).
• İşverenin m.25/II’ye dayanan feshinde kıdem tazminatı ödenmez (1475 sayılı Kanun m.14/1); sağlık veya zorlayıcı sebeplerle yapılan işveren feshinde ise ödenir.
• Süresi içinde haklı nedenle fesheden tarafın karşı taraftan tazminat hakları saklıdır (m.26/2).

Fesih sebebinin varlığını, ona dayanan taraf ispat eder (Türk Medeni Kanunu m.6). Somut olayın özellikleri, aynı davranışın hangi bende girdiğini değiştirebilir.