İhtiyari arabuluculuk nedir?

İhtiyari arabuluculuk nedir sorusunun cevabı, tarafların kanuni bir zorunluluk olmaksızın kendi iradeleriyle arabulucuya başvurmasıdır. Taraflar dava açılmadan önce veya davanın görülmesi sırasında arabulucuya başvurma konusunda anlaşabilir (6325 sayılı Kanun m.13/1). Başvurmak, süreci sürdürmek ve süreçten vazgeçmek tarafların serbest iradesine bağlıdır (m.3/1).

Dava şartı arabuluculuktan farkı

Dava şartı arabuluculuk, kanunun dava açılmadan önce arabulucuya başvurmayı zorunlu tuttuğu hâllerdir; başvurmadan açılan dava usulden reddedilir (m.18/A/2). İhtiyari arabuluculukta böyle bir zorunluluk yoktur. Başlıca farklar şunlardır:

• Arabulucunun seçimi: İhtiyari arabuluculukta başkaca bir usul kararlaştırılmadıkça arabulucuyu taraflar seçer (m.14/1). Dava şartı arabuluculukta arabulucuyu kural olarak adliyedeki arabuluculuk bürosu listeden belirler (m.18/A/5).
• Süre: Dava şartı arabuluculukta kanuni süre kural olarak görevlendirmeden itibaren üç haftadır, zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir (m.18/A/9). İhtiyari arabuluculukta kanunda azami süre yoktur; taraflar usulü serbestçe kararlaştırabilir (m.15/2).
• Katılmamanın sonucu: Dava şartı arabuluculukta ilk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf yargılama giderleri bakımından yaptırımla karşılaşır (m.18/A/11). İhtiyari arabuluculukta bu yaptırım yoktur.

Hangi uyuşmazlıklarda başvurulabilir?

İhtiyari arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında mümkündür (m.1/2). Serbestçe tasarruf, tarafın o hak üzerinde kendi iradesiyle vazgeçme, kabul veya sulh yapabilmesi anlamına gelir. Aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir (m.1/2).

Dava şartı arabuluculuğa tabi olmayan alanlarda, örneğin konusu para olmayan bazı ticari uyuşmazlıklarda veya sözleşme ilişkilerinde taraflar ihtiyari arabuluculuğu tercih edebilir.

İhtiyari arabuluculuk nasıl işler?

1. Teklif: Taraflardan biri karşı tarafa arabulucuya başvurmayı teklif eder. Aksi kararlaştırılmadıkça teklife otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır (m.13/2).
2. Arabulucunun seçilmesi: Taraflar, sicile kayıtlı bir arabulucu üzerinde anlaşır (m.14/1).
3. İlk toplantı: Arabulucu, seçildikten sonra tarafları en kısa sürede ilk toplantıya davet eder (m.15/1) ve sürecin başında tarafları arabuluculuğun esasları, süreci ve sonuçları hakkında aydınlatır (m.11/1).
4. Müzakere: Taraflar bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılır (m.15/6). Taraflar çözüm üretemezse arabulucu bir çözüm önerisinde bulunabilir (m.15/7).
5. Sona erme: Anlaşma, bir tarafın çekilmesi, tarafların süreci birlikte sona erdirmesi gibi hâllerde süreç biter ve sonuç tutanakla belgelenir (m.17).

Süreç ne zaman başlar ve zamanaşımına etkisi

Dava açılmadan önce başvuruda süreç, tarafların ilk toplantıya davet edilmesi ve sürecin devamı konusunda anlaşmaya varılıp bunun bir tutanakla belgelendirildiği tarihte başlar (m.16/1). Sürecin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz (m.16/2).

Dava sırasında ihtiyari arabuluculuk

Dava açıldıktan sonra taraflar birlikte arabulucuya başvuracaklarını beyan ederse yargılama, mahkemece üç ayı geçmemek üzere ertelenir; bu süre tarafların birlikte başvurusu üzerine üç aya kadar uzatılabilir (m.15/5).

Anlaşma hâlinde

Anlaşmanın kapsamını taraflar belirler ve anlaşma belgesi taraflar ile arabulucu tarafından imzalanır (m.18/1). İhtiyari arabuluculuk dosyası anlaşmayla sonuçlanırsa üzerinde anlaşılan hususlar hakkında dava açılamaz (m.18/5). Belgeye icra edilebilirlik şerhi alınırsa belge ilam niteliğinde sayılır (m.18/2).

İhtiyari arabuluculuk nedir sorusunun özü, sürecin her aşamasının tarafların iradesine dayanmasıdır. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.