Zorunlu arabuluculuk hangi davalarda uygulanır?

Zorunlu arabuluculuk, kanunun dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını dava şartı saydığı uyuşmazlıklarda uygulanır. Bugün bu uyuşmazlıklar başlıca işçi-işveren alacakları ve işe iade, konusu para olan ticari davalar, tüketici mahkemesinde görülen davalar ile kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkından doğan uyuşmazlıklardır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir.

İş uyuşmazlıkları

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1’e göre kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu alacak ve tazminatla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kapsamdadır.

İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları ise bu kuralın dışındadır (m.3/3).

Ticari uyuşmazlıklar

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A’ya göre ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Konusu para olmayan ticari davalar bu kapsamda değildir.

Tüketici uyuşmazlıkları

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.73/A, tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda arabuluculuğu dava şartı yapar. Ancak tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklar, hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar, tüketici işlemi niteliğindeki ve taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklar ile maddede sayılan diğer bazı davalar bu kuralın dışındadır. Hakem heyetinin görev sınırı periyodik olarak güncellenir.

Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşuluk

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/B’ye göre şu uyuşmazlıklarda da dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır:

• Kiralanan taşınmazların İcra ve İflas Kanunu’na göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere, kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar,
• Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar,
• 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu’ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar,
• Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar.

Kapsam dışında kalan hâller

Arabuluculuk yalnızca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır; aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir (6325 sayılı Kanun m.1/2). Özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif çözüm yoluna başvurma zorunluluğu bulunan ya da tahkim sözleşmesi yapılmış hâllerde dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmaz (m.18/A/18).

Süreç nasıl işler?

Dava şartı arabuluculuğun genel kuralları 6325 sayılı Kanun m.18/A’da yer alır:

• Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna, büro yoksa görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yapılır. İş uyuşmazlıklarında başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki büroya yapılır (7036 sayılı Kanun m.3/5).
• Arabulucu başvuruyu, görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir (m.18/A/9). Ticari uyuşmazlıklarda bu süre altı hafta olup en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m.5/A/2).
• Başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (m.18/A/15).
• Anlaşma sağlanamazsa davacı, son tutanağın aslını veya arabulucunun onayladığı örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır (m.18/A/2).

Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmazsa bu durum son tutanağa yazılır ve o taraf, davada haklı çıksa bile yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur (m.18/A/11). Bu kural tüketici aleyhine uygulanmaz (6502 sayılı Kanun m.73/A/2). Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.