İptal davasını kimler açabilir?

İptal davasını kimler açabilir sorusuna 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu açık bir ölçüt koyar: idari işlem nedeniyle menfaati ihlal edilen kişiler (İYUK m.2/1-a). Bu kişiler gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişi de olabilir. Davacının, işlemden bir hakkının değil, bir menfaatinin etkilenmiş olması yeterlidir; bu yönüyle iptal davası, tam yargı davasına göre daha geniş bir kişi grubuna açıktır.

İptal davası nedir?

İptal davası, bir idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olduğu ileri sürülerek ortadan kaldırılması için açılan davadır (İYUK m.2/1-a). Bu beş unsur şöyle özetlenebilir:

• Yetki: İşlemi kanunen yetkili makamın yapıp yapmadığı.
• Şekil: Kanunda öngörülen usul ve biçim kurallarına uyulup uyulmadığı.
• Sebep: İşlemin dayandığı olgu ve hukuki gerekçenin var ve doğru olup olmadığı.
• Konu: İşlemin doğurduğu hukuki sonucun hukuka uygun olup olmadığı.
• Maksat: İşlemin kamu yararı amacıyla yapılıp yapılmadığı.

Mahkeme yalnızca hukuka uygunluk denetimi yapar; yerindelik denetimi yapamaz ve idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez (İYUK m.2/2).

İptal davası menfaat ihlali şartı

Kanun “menfaat” kavramını tanımlamaz. İçeriği Danıştay içtihatlarıyla belirlenmiştir ve uygulamada davacı ile işlem arasında kişisel, meşru ve güncel bir ilişki bulunması aranır. Örneğin bir yapı ruhsatına, ruhsata konu parselin komşusu; bir imar planına, plan alanında taşınmazı bulunan kişi bu ölçütler çerçevesinde değerlendirilir. Menfaatin varlığı her somut olayda ayrıca incelenir.

Tam yargı davasında ise daha dar bir şart aranır: davacının kişisel bir hakkının doğrudan ihlal edilmiş olması (İYUK m.2/1-b). Bu nedenle bir işleme iptal davası açabilen herkes aynı işlem için tazminat isteyemeyebilir.

Ehliyet ilk incelemede denetlenir

Dava dilekçesi mahkemeye ulaştığında önce ilk inceleme yapılır. Bu aşamada incelenen konulardan biri ehliyettir (İYUK m.14/3-c). Ehliyet, davacının dava açma yeteneğini ve işlemle menfaat ilişkisinin bulunup bulunmadığını kapsar. Ehliyet yönünden kanuna aykırılık görülürse dava esasa girilmeden reddedilir (İYUK m.15/1-b).

Birden fazla kişi birlikte dava açabilir mi?

Birden fazla kişi tek bir dilekçeyle dava açabilir; ancak bunun için davacıların hak veya menfaatlerinde ortaklık bulunması ve davaya yol açan maddi olay veya hukuki sebeplerin aynı olması gerekir (İYUK m.5/2). Bu şartlar yoksa her davacının ayrı dava açması gerekir.

Düzenleyici işlemlerde kimler dava açabilir?

Yönetmelik, genelge veya imar planı gibi genel nitelikli düzenleyici işlemler herkesi aynı anda etkilemeyebilir. İlgililer, düzenleyici işlem kendilerine uygulandığında düzenleyici işleme, uygulama işlemine ya da her ikisine birden dava açabilir (İYUK m.7/4). Bu imkân, düzenleyici işlemin yayımlandığı tarihte henüz menfaati etkilenmemiş kişiler için önem taşır.

İptal davası nerede açılır?

İdari davalar Danıştay, idare mahkemesi veya vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılmış imzalı dilekçelerle açılır; dilekçe, idare mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk hakimliğine de verilebilir (İYUK m.3, m.4). Dava açma süresi, özel kanunlarda aksi öngörülmedikçe idare mahkemelerinde altmış gündür (İYUK m.7/1).

İptal davasını kimler açabilir sorusu, her dosyada işlemin türüne ve davacının işlemle bağına göre değerlendirilir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.