Kamulaştırmasız el atma nedir?

Kamulaştırmasız el atma nedir sorusunun kısa cevabı şudur: idarenin, kamulaştırma işlemlerini hiç yapmadan veya tamamlamadan özel mülkiyetteki bir taşınmazı malikin rızası olmaksızın fiilen kamu hizmetine ayırması ya da üzerine kamu tesisi yapmasıdır. Anayasa, kamulaştırmayı gerçek karşılığın peşin ödenmesi ve kanundaki usullere uyulması şartına bağladığından (Anayasa m.46/1), bu usuller izlenmeden yapılan el koyma malike bedel isteme imkânı verir. Hangi kuralların uygulanacağı, el koymanın tarihine göre değişir.

Kavram ve dayanağı

Anayasa m.46/1’e göre devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla ve kanunda gösterilen esas ve usullere göre özel mülkiyetteki taşınmazları kamulaştırabilir. Kamulaştırmanın usulü 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nda düzenlenmiştir. Kamulaştırmasız el atma, bu usul dışında kalan fiilî bir durumdur; kanun bu kavramı “malikin rızası olmaksızın fiili olarak el konulması” biçiminde ifade eder (2942 s. K. geçici m.6/1).

El atma iki biçimde ortaya çıkabilir:

• Taşınmazın tamamına veya bir kısmına el konulması (örneğin üzerine yol veya kamu binası yapılması).
• Taşınmaz üzerinde malikin rızası olmadan irtifak hakkı niteliğinde bir kullanım kurulması.

Tarihe göre farklı kurallar

8.10.1956 öncesi el atmalar: 2026 yılında eklenen geçici m.20’ye göre, 8.10.1956 tarihine kadar kamulaştırma işlemine dayanmaksızın fiilen kamu hizmetine tahsis edilmiş taşınmazlar tahsis tarihinde kamulaştırılmış sayılır. Bu taşınmazlar için bedel talepleri, maddede yazılı sınırlı koşullar ve tarihler dışında kabul edilmez (2942 s. K. geçici m.20).

9.10.1956 ile 4.11.1983 arasındaki el atmalar: Bu dönemde fiilen kamu hizmetine ayrılan veya üzerine tesis yapılan taşınmazlar için geçici m.6 uygulanır. Bu maddede öngörülen yol şöyledir:

1. Malik idareye başvurur veya idare malike davette bulunur.
2. Kıymet takdir komisyonu taşınmazın tahmini değerini belirler; uzlaşma komisyonu, başvuru veya davet tarihinden itibaren en geç altı ay (geçici m.6/2) içinde malikle görüşmeye çağırır.
3. Uzlaşma görüşmeleri, davete icabet tarihinden itibaren en geç altı ay (geçici m.6/4) içinde sonuçlandırılır. Uzlaşma; trampa, sınırlı ayni hak tanınması, başka yerde imar hakkı verilmesi veya nakdi bedel yoluyla olabilir (geçici m.6/3).
4. Uzlaşma sağlanamazsa, uzlaşmazlık tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren üç ay (geçici m.6/6) içinde bedel tespiti davası açılabilir.

Bu dönem için uzlaşma usulünün önce uygulanması dava şartıdır (geçici m.6/1). Uzlaşılan bedel taksitle de ödenebilir; mahkeme kararıyla kesinleşen alacaklar da idarenin ayırdığı ödenek yetmediğinde taksitlerle ödenir. Her iki durumda taksit süresince kanuni faiz ödenir (geçici m.6/5, m.6/8).

4.11.1983 sonrası el atmalar: Bu dönem için Kamulaştırma Kanunu’nda geçici m.6 gibi özel bir usul yoktur. Kanunun “Hak düşürücü süre” başlıklı 38. maddesi Anayasa Mahkemesi’nin E. 2002/112, K. 2003/33 sayılı, 10.04.2003 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Bu dönemdeki el atmalarda görevli yargı yeri, bedelin hesaplanması ve faiz gibi konular büyük ölçüde yargı kararlarıyla şekillenmiştir.

Kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat ve faiz

Malikin talebi genellikle taşınmazın bedelinin ödenmesi karşılığında mülkiyetin idareye geçirilmesi yönündedir. Kanun, kamulaştırmasız el koyma ve tazminat davaları sonucunda verilen tescil kararlarının infazında doğan tapu harçlarının idarece ödeneceğini belirtir (2942 s. K. m.29).

Anayasa m.46/4, herhangi bir sebeple ödenmemiş kamulaştırma bedellerinde kamu alacakları için öngörülen en yüksek faizin uygulanacağını öngörür. Bu hükmün kamulaştırmasız el atma bedellerine hangi dönemden itibaren ve nasıl uygulanacağı yargı kararlarıyla belirlenir.

Değerlendirmede önemli olgular

El atmanın tarihi, el atmanın taşınmazın tamamına mı bir kısmına mı ilişkin olduğu, taşınmazın tapu kaydı ve daha önce açılmış bir dava bulunup bulunmadığı, uygulanacak kuralı belirleyen başlıca olgulardır. Kamulaştırmasız el atma nedir sorusunun cevabı kavramı açıklar, ancak tek başına bir sonuç vermez; her dönem için ayrı kurallar uygulanır. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.