Menfi tespit davası nedir?

Menfi tespit davası nedir sorusunun cevabı şudur: borçlu olduğu iddia edilen kişinin, aslında borçlu olmadığını mahkemeye tespit ettirmek için açtığı davadır (İcra ve İflas Kanunu m.72/1). Bu dava icra takibinden önce de, takip sırasında da açılabilir. Dava borçlu lehine sonuçlanırsa takip durur ve karar kesinleşince icra, ayrıca bir hüküm gerekmeksizin eski hâline iade edilir (İİK m.72/5).

Tespit davası kavramı

Tespit davası, bir hakkın veya hukuki ilişkinin var olup olmadığının mahkemece belirlenmesini amaçlayan davadır (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.106/1). “Menfi” sözcüğü, bir borcun yokluğunun tespitinin istendiğini anlatır. Genel kural olarak tespit davası açanın hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır (HMK m.106/2). İcra takibi tehdidi veya başlamış bir takip, bu yararın tipik örneğidir.

Menfi tespit davası açma süresi

İcra ve İflas Kanunu, menfi tespit davası için ayrı bir hak düşürücü süre öngörmez; dava takipten önce veya takip sırasında açılabilir (İİK m.72/1). Borç ödendikten sonra ise dava istirdat davası olarak görülür:

• Borçlu dava sırasında tedbir kararı almamış ve borç ödenmişse, menfi tespit davasına istirdat davası olarak devam edilir (İİK m.72/6).
• Takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olduğu için borçlu olmadığı bir parayı ödemek zorunda kalan kişi, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde istirdat davası açabilir (İİK m.72/7).

Takibin durdurulması ve teminat

Davanın icra takibinden önce mi sonra mı açıldığı önemlidir:

• Takipten önce açılan davada mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere teminat karşılığında icra takibinin durdurulması için ihtiyati tedbir kararı verebilir (İİK m.72/2). İhtiyati tedbir, dava sonuçlanıncaya kadar hakkın korunması için verilen geçici bir karardır.
• Takipten sonra açılan davada takibin durdurulmasına ihtiyati tedbirle karar verilemez. Borçlu ancak, en az yüzde on beş teminat göstererek icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesini isteyebilir (İİK m.72/3).

Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa tedbir kalkar; alacaklının gecikmeden doğan zararı teminattan karşılanır ve bu zarar yüzde yirmiden aşağı belirlenemez (İİK m.72/4).

Yetkili mahkeme ve arabuluculuk

Menfi tespit davası, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir (İİK m.72/8). Ticari davalardan konusu bir miktar para olan menfi tespit davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (Türk Ticaret Kanunu m.5/A/1). Dava şartı, mahkemenin davanın esasına girebilmesi için bulunması gereken ön koşuldur. Uyuşmazlığın ticari olup olmadığı tarafların sıfatına ve işin niteliğine göre belirlenir.

Menfi tespit davasında ispat yükü

Menfi tespit davası nedir sorusunun pratik yönü ispattır. Bu davada davacı borçlu, davalı alacaklıdır. İspat yükü, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her birinin hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlü olduğu genel kurala göre belirlenir (Türk Medeni Kanunu m.6); bu nedenle davacı sıfatı, ispat yükünü kendiliğinden borçluya yüklemez. İstirdat davasında ise kanun, davacının yalnızca paranın ödenmesi gerekmediğini ispat etmesini öngörür (İİK m.72/9).

Kötü niyetli takip tazminatı

Borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, borçlunun talebi üzerine dava sebebiyle uğradığı zararın alacaklıdan tahsiline karar verilir; bu zarar takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz (İİK m.72/5).

Üçüncü kişinin menfi tespit davası

Haciz ihbarnamesi alan ve borcunu zimmetinde sayılan üçüncü kişi de, kendisine yapılan bildirimden itibaren on beş gün içinde menfi tespit davası açabilir; bu davada takip borçlusuna borçlu olmadığını ispat etmek zorundadır (İİK m.89/3). Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.