Muris muvazaası nedir?

Muris muvazaası nedir sorusunun kısa cevabı şudur: miras bırakanın (muris), mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla tapuda kayıtlı bir taşınmazı gerçekte bağışlamak istediği hâlde tapu memuru önünde satış gibi göstermesidir. Yargıtay’ın 01.04.1974 tarihli içtihadı birleştirme kararına göre bu durumda miras hakkı çiğnenen bütün mirasçılar, saklı paylı olsun ya da olmasın, işlemin muvazaalı olduğunu ileri sürerek dava açabilir (Yargıtay İBK, E. 1974/1, K. 1974/2). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na göre muvazaa iddiasına dayalı davalar zamanaşımına ve hak düşürücü süreye tabi değildir (Yargıtay HGK, E. 2014/560, K. 2015/2371).

Muvazaa nedir?

Muvazaa, tarafların gerçek iradelerini gizleyerek görünüşte başka bir işlem yapmasıdır. Türk Borçlar Kanunu, bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde tarafların gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılacağını düzenler (TBK m.19/1). Muris muvazaasında görünürdeki işlem satış, gizli işlem ise bağıştır.

Muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil davası

İçtihadı birleştirme kararının mantığı şöyledir:

1. Görünürdeki satış geçersizdir: Taraflar gerçekte satış yapmak istemediği için satış sözleşmesi muvazaalıdır.
2. Gizli bağış da geçersizdir: Taşınmaz mülkiyetinin devrini amaçlayan sözleşmeler resmî şekilde yapılmalıdır (TMK m.706/1; TBK m.237/1). Gizli bağış tapu memuru önünde açıklanmadığı için bu şekil koşulundan yoksundur.
3. Sonuç: Mirasçılar, resmî sözleşmenin muvazaa nedeniyle geçersizliğinin tespitini ve buna dayanılarak oluşturulan tapu kaydının iptalini isteyebilir (Yargıtay HGK, E. 2014/560, K. 2015/2371).

Davanın koşulları

İçtihadı birleştirme kararının sonuç kısmına göre aşağıdaki unsurlar birlikte gerekir:

• miras bırakanın tapuda kayıtlı bir taşınmazını devretmiş olması,
• devrin tapuda satış olarak gösterilmesi (Yargıtay HGK, tapuda ölünceye kadar bakma sözleşmesi olarak gösterilen devirleri de aynı kapsamda anar),
• gerçek iradenin bağış olması,
• miras bırakanın amacının mirasçılardan mal kaçırmak olması.

Mal kaçırma kastının ve gerçek iradenin ispatı, somut olayın delillerine göre değerlendirilir.

Muris muvazaası kabul olmayan haller

İçtihadı birleştirme kararı, konuyu tapu sicilinde kayıtlı bir taşınmazın görünüşte satış, gerçekte bağış biçiminde devredildiği olayla sınırlamıştır (Yargıtay İBK, E. 1974/1, K. 1974/2). Bu nedenle aşağıdaki hâllerde bu karar doğrudan uygulanmaz:

• devir gerçekten bir satışsa, yani bedel karşılığında yapılmışsa,
• işlem açıkça bağış olarak tapuda gösterilmişse; bu hâlde gizleme yoktur, saklı payı zedelenen mirasçı tenkis yoluna başvurabilir (TMK m.560/1),
• miras bırakan bir taşınmazı üçüncü kişiden satın alıp doğrudan başkası adına tescil ettirmişse; Yargıtay 1. Hukuk Dairesi bu durumda içtihadı birleştirme kararının uygulama yeri bulunmadığını, koşulları varsa tenkis hükümlerinin uygulanması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 1. HD, E. 2012/14291, K. 2013/2536, T. 25.02.2013).

Muris muvazaası zamanaşımı

Yargıtay HGK’ya göre muvazaa sebebinin ortadan kalkması veya zamanın geçmesiyle görünürdeki işlem geçerli hâle gelemeyeceğinden, muvazaa iddiasına dayalı davalar zamanaşımına ve hak düşürücü süreye tabi olmaksızın her zaman açılabilir (Yargıtay HGK, E. 2014/560, K. 2015/2371). Buna karşılık tenkis davası için kanunda süre vardır: saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde mirasın açılmasından itibaren on yıl (TMK m.571/1).

Tenkis davası ile farkı

Tenkis davası yalnızca saklı paylı mirasçılara tanınır ve geçerli bir tasarrufun saklı payı aşan kısmının indirilmesine yöneliktir (TMK m.560/1 ve m.565). Muris muvazaasına dayalı dava ise işlemin baştan geçersiz olduğu iddiasına dayanır ve saklı payı olmayan mirasçılara da açıktır. İki talep aynı davada birlikte de ileri sürülebilir; anılan HGK kararındaki dava da tapu iptali ve tescil ile tenkis istemlerini birlikte içermektedir. Muris muvazaası nedir sorusu bu yönüyle, mirasçının hangi davayı hangi süre içinde açabileceğini de belirler. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.