Tenkis davası nedir?

Tenkis davası nedir sorusunun kısa cevabı şudur: saklı paylı bir mirasçının, miras bırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan ölüme bağlı tasarruflarının ve bazı sağlararası kazandırmalarının, saklı payı tamamlanacak ölçüde indirilmesini istediği davadır (Türk Medeni Kanunu, TMK m.560/1 ve m.570). Dava, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıl içinde açılmalıdır (TMK m.571/1).

Saklı pay ve tasarruf edilebilir kısım

Saklı pay, kanunun belirli mirasçılar için koruduğu ve miras bırakanın ölüme bağlı tasarruflarla dokunamayacağı paydır. Altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan miras bırakan, mirasının yalnızca saklı paylar dışında kalan kısmında, yani tasarruf edilebilir kısımda serbestçe tasarruf edebilir (TMK m.505). Saklı pay oranları şöyledir (TMK m.506):

• altsoy için yasal miras payının yarısı,
• ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,
• sağ kalan eş için, altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikteyse yasal payın tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü.

Tenkis davası kimler açabilir?

• Saklı paylı mirasçılar: Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar dava açabilir (TMK m.560/1).
• Mirasçının alacaklıları ve iflas idaresi: Mirasçı, iflası hâlinde iflas dairesinin veya elinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıların ihtarına rağmen dava açmazsa, bunlar alacakları oranında ve mirasçıya tanınan süre içinde dava açabilir (TMK m.562).

Mirasçılıktan çıkarılan kişi ise tenkis davası açamaz (TMK m.511/1).

Hangi tasarruflar tenkise tabidir?

Vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarruflar tasarruf edilebilir kısmı aştığı ölçüde tenkise tabidir (TMK m.560/1). Bunun yanında TMK m.565’te sayılan karşılıksız sağlararası kazandırmalar da ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir:

• mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar ile altsoya geri verilmemek kaydıyla yapılan bazı kazandırmalar,
• miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar,
• serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar ve ölümden önceki bir yıl (TMK m.565) içinde yapılan, âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar,
• saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.

Tenkis hangi sırayla yapılır?

1. Önce ölüme bağlı tasarruflar indirilir (TMK m.570/1).
2. Bu yetmezse sağlararası kazandırmalara geçilir; en yeni tarihliden en eskiye doğru geriye gidilir (TMK m.570/1).
3. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son sırada indirilir (TMK m.570/2).

Değerinde azalma olmadan bölünemeyen bir mal söz konusuysa, kazandırma elde eden kişi tenkis edilecek kısmın değerini ödeyerek malı alabilir ya da tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir (TMK m.564).

Tenkis davası açma süresi

Tenkis davası açma hakkı, mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl (TMK m.571/1) geçmekle düşer. Her hâlde vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl (TMK m.571/1) geçince dava hakkı sona erer. Bu süreler hak düşürücü süredir; dolduktan sonra dava hakkı ortadan kalkar. Buna karşılık tenkis iddiası, savunma (def’i) yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m.571/3).

Tenkis ile iptal davası farkı

İptal davası, ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırılık ya da şekle aykırılık gibi sebeplerle geçersiz olan bir tasarrufun ortadan kaldırılmasına yöneliktir (TMK m.557). Tenkis davasında ise tasarruf geçerlidir; yalnızca saklı payı aşan kısmı indirilir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2/1). Ölüme bağlı tasarrufların tenkisine ilişkin davalarda miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11/1-a). Tenkis davası nedir sorusunun somut cevabı, terekenin değeri ve tasarrufların niteliği hesaplanarak ortaya çıkar; somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.