Ticari iş nedir, nasıl belirlenir?

Ticari iş nedir sorusunun kanuni karşılığı TTK m.3’tedir: Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen hususlarla bir ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiiller ticari iştir. Ayrıca tacirin borçlarının ticari olduğu asıldır (TTK m.19/1). Bir işin ticari sayılması, uygulanacak kuralları, ispat araçlarını ve görevli mahkemeyi etkiler.

Kanundaki iki ölçüt

TTK m.3, ticari işi iki ölçüte bağlar:

• TTK’da düzenlenen hususlar: Kanunda düzenlenmiş işlemler, kimin tarafından yapıldığına bakılmaksızın ticari iş niteliği taşır. Öğretide bunlara mutlak ticari iş denir; kıymetli evrak işlemleri bu gruba örnek olarak gösterilir.
• Ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiiller: Bir ticari işletmenin faaliyetiyle bağlantılı işlemler ve fiiller de ticari iştir. Öğretide bunlar nispi ticari iş olarak adlandırılır.

Ticari işletme, esnaf işletmesi sınırını aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir (TTK m.11/1).

Ticari iş karinesi nedir?

Karine, aksi ispat edilene kadar doğru kabul edilen kanuni varsayımdır. TTK m.19/1’e göre bir tacirin borçlarının ticari olması asıldır. Karinenin istisnaları şunlardır:

• Gerçek kişi tacir, işlemi yaptığı anda bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını diğer tarafa açıkça bildirmişse borç adi sayılır.
• İşin ticari sayılmasına durum elverişli değilse de borç adi sayılır.

Bu istisnalar yalnızca gerçek kişi tacirler için öngörülmüştür; tüzel kişi tacirlerin borçları bakımından kanunda böyle bir ayrık hal yer almaz.

Tek taraflı ticari işler

Taraflardan yalnızca biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğer taraf için de ticari iş sayılır (TTK m.19/2). Bu nedenle tacir olmayan bir kişinin tacirle yaptığı sözleşme de kural olarak ticari iş hükümlerine tabi olabilir; tüketici işlemleri gibi özel kanunla düzenlenen alanlar ise kendi kurallarına tabidir.

Ticari iş olmanın sonuçları

Ticari iş nedir sorusunun önemi, buna bağlanan sonuçlardan gelir. Başlıca sonuçlar şunlardır:

1. Tacir, ticari işletmesiyle ilgili iş veya hizmet gördüğü kişiden uygun bir karşılık isteyebilir; verdiği avanslar ve yaptığı giderler için ödeme tarihinden itibaren faize hak kazanır (TTK m.20).
2. Faturayı alan kişi sekiz gün içinde (TTK m.21/2) itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır.
3. Tacir sıfatındaki borçlu, kanunda sayılan hallerde sözleşme cezasının aşırı olduğunu ileri sürerek indirilmesini isteyemez (TTK m.22).
4. Tacirler arasındaki satışta açıkça belli olan ayıp iki gün içinde, açıkça belli olmayan ayıp ise teslimden sonra sekiz gün içinde (TTK m.23/1-c) satıcıya ihbar edilmelidir.
5. Tacirler arasında temerrüt, fesih ve dönme ihbarları noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m.18/3).

Ticari iş ile ticari dava ilişkisi

Ticari dava kavramı ticari işten ayrıdır. Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları ile tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın TTK’da ve TTK m.4/1’de sayılan diğer düzenlemelerde öngörülen hususlardan doğan davalar ticari dava sayılır (TTK m.4/1). Konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, ticari dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m.5/A). Bir işin ticari iş olması, doğan uyuşmazlığın her durumda ticari dava sayılacağı anlamına gelmez. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.