Velayetin değiştirilmesi davası nedir?

Velayetin değiştirilmesi davası, boşanma kararıyla velayeti bir ebeveyne bırakılmış çocuğun velayetinin, sonradan ortaya çıkan olgular çocuğun menfaatini gerektirdiğinde diğer ebeveyne verilmesi için açılan davadır. Dayanağı, yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkimin gerekli önlemleri almasını öngören Türk Medeni Kanunu (TMK) m.183’tür. Dava aile mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m.4).

Velayetin değiştirilmesi hangi durumlarda istenir?

Velayet kararı, verildiği tarihteki koşullara göre kurulur. Koşullar değişirse karar da değiştirilebilir. Kanunda doğrudan sayılan durumlar şunlardır:

• Yeni olgular: Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular zorunlu kılarsa hâkim gerekli önlemleri alır (TMK m.183).
• Velayet sahibinin yeniden evlenmesi: Yeniden evlenme tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m.349).
• Kişisel ilişki kararına uymama: Velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir (TMK m.324/3).
• Velayet görevinin yerine getirilmemesi: Ebeveynin deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması gibi sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi veya çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi, velayetin kaldırılması sebepleri arasında sayılır (TMK m.348).

Velayetin değiştirilmesi TMK 324 ve ihtar

2021’de yapılan değişiklikle TMK m.324’e eklenen üçüncü fıkra, kişisel ilişki kararına uymamayı açıkça bir değiştirme sebebi hâline getirmiştir. Aynı fıkraya göre bu sonuç, kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir. Boşanma kararında da mahkeme, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder (TMK m.182/2). “İhtar”, ilgiliye bir yükümlülüğe uymamanın doğuracağı sonucun resmen bildirilmesidir.

Mahkeme neyi değerlendirir?

Davada ölçüt, ebeveynlerin birbirine karşı haklılığı değil, çocuğun menfaatidir. Mahkeme genellikle şu konuları inceler:

1. Velayet kararından sonra hangi olgunun değiştiği ve bunun çocuğa etkisi,
2. Çocuğun bakım, eğitim ve gelişiminin mevcut durumda sağlanıp sağlanmadığı,
3. İdrak çağındaki çocuğun hangi ebeveynle kalmak istediği,
4. Sosyal inceleme raporu ve dosyadaki diğer deliller.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bir kararında, velayet kendisine verilen babanın velayet görevini yerine getirmeyip çocuğu dede ve babaannesinin yanına bıraktığını, idrak çağındaki çocuğun da tercihini anneden yana kullandığını belirterek velayetin değiştirilmesi koşullarının gerçekleştiğini kabul etmiş ve davanın reddine ilişkin hükmü bozmuştur (E. 2007/13242, K. 2007/12638, T. 25.09.2007). Karar TMK m.183 ve m.349’a dayanır.

Velayetin kaldırılmasından farkı

Velayetin değiştirilmesinde velayet bir ebeveynden alınıp diğerine verilir. Velayetin kaldırılmasında ise çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaması şartı aranır ve velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır (TMK m.348). Velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkarsa hâkim, re’sen veya ana ya da babanın istemi üzerine velayeti geri verir (TMK m.351).

Velayetin değiştirilmesi davasını kim açabilir?

TMK m.183’e göre hâkim yeni olgular karşısında re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine önlem alabilir. Uygulamada dava, velayeti kendisinde olmayan ebeveyn tarafından açılır. Değişen koşulların çocuğun menfaatini ne ölçüde etkilediği her dosyada ayrıca değerlendirilir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.