Aşırı ifa güçlüğü nedir?

Aşırı ifa güçlüğü nedir sorusunun kısa cevabı şudur: sözleşme yapıldıktan sonra taraflarca öngörülemeyen olağanüstü bir durum, edimler arasındaki dengeyi borçlu aleyhine ifanın istenmesi dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde bozarsa, borçlu hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir (TBK m.138). Uyarlama mümkün değilse borçlu sözleşmeden dönebilir; sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak fesih hakkını kullanır. Hüküm yabancı para borçlarında da uygulanır.

Aşırı ifa güçlüğü şartları

TBK m.138’e göre uyarlama talebi için şu şartların birlikte bulunması gerekir:

• Olağanüstü durum: Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen bir durum ortaya çıkmalıdır.
• Borçludan kaynaklanmama: Durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple doğmalıdır.
• Dengenin ağır bozulması: Sözleşme anındaki olgular, borçludan ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşürecek derecede borçlu aleyhine değişmelidir.
• İfanın gerçekleşmemiş olması: Borçlu borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi bu şartları açıklarken, değişikliğin borçlunun ekonomik olarak mahvına yol açmasının gerekmediğini; savaş, ekonomik kriz, devalüasyon, doğal afet ve ithalat-ihracat yasakları gibi olağanüstü durumların örnek olarak gösterilebileceğini; borçlunun kendi özensizliği nedeniyle öngöremediği bir olgu için hükümden yararlanamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 13. HD, E. 2013/16898, K. 2014/18895, T. 13.06.2014).

Aşırı ifa güçlüğü ile ifa imkânsızlığı farkı

İfa imkânsızlığında borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşır ve borç sona erer (TBK m.136). Aşırı ifa güçlüğünde ise ifa hâlâ mümkündür, ancak aşırı derecede güçleşmiştir; borç sona ermez, sözleşmenin yeni koşullara uyarlanması gündeme gelir. Sözleşme kurulurken zaten var olup taraflarca bilinmeyen bir durum ise TBK m.138’in değil, şartları varsa yanılma hükümlerinin konusu olabilir (Yargıtay 13. HD, E. 2013/16898, K. 2014/18895, T. 13.06.2014).

Uyarlama nasıl talep edilir?

Uyarlama kendiliğinden gerçekleşmez; hâkimden istenir. Süreç genellikle şöyle işler:

1. Borçlu, olağanüstü durumu ve edimler dengesindeki değişikliği ortaya koyarak uyarlama davası açar.
2. Hâkim, şartların bulunup bulunmadığını araştırır; gerektiğinde bilirkişi incelemesi yaptırır.
3. Şartlar varsa, önce uyarlama yoluna gidilir. Anılan karara göre uyarlama; edimin azaltılması, karşı edimin artırılması, vadelerin veya ifa tarzının değiştirilmesi gibi hâkimin uygun bulacağı her şekilde yapılabilir.
4. Uyarlama mümkün değilse borçlu sözleşmeden döner; sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak fesih hakkını kullanır (TBK m.138).

Aşırı ifa güçlüğü örnekleri

Kanun bir liste vermez; her olay kendi koşullarıyla değerlendirilir. Yargıtay’ın incelediği örneklerden biri dövize endeksli kredidir: 13. Hukuk Dairesi, İsviçre frangına endeksli konut kredisi kullanan bir tüketicinin kur artışı nedeniyle uyarlama istediği davada, TBK m.138’in yabancı para borçlarında da uygulanacağını hatırlatmış; Türk lirasının değer kaybının öngörülebilir olduğu gerekçesiyle davayı reddeden kararı, objektif ölçütlerin açıklanmadığı ve bilirkişi incelemesi yapılmadığı için bozmuştur (Yargıtay 13. HD, E. 2013/16898, K. 2014/18895, T. 13.06.2014).

Eser sözleşmelerinde özel hüküm

Götürü bedelli eser sözleşmelerinde benzer bir kural ayrıca düzenlenmiştir. Başlangıçta öngörülemeyen veya taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar eserin belirlenen bedelle yapılmasına engel olur ya da onu son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını, bu mümkün değilse veya karşı taraftan beklenemezse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir (TBK m.480).

Değerlendirmede dikkate alınanlar

Aşırı ifa güçlüğü nedir sorusu, soyut bir tanımdan çok olayın koşullarıyla cevaplanır. Durumun öngörülebilir olup olmadığı, tarafların sözleşmede riski üstlenip üstlenmediği, edimlerin ne ölçüde ifa edildiği ve değişikliğin büyüklüğü birlikte değerlendirilir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.