Genel işlem koşulları nedir?

Genel işlem koşulları nedir sorusunun cevabı TBK m.20’de yer alır: bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Banka, sigorta, abonelik ve standart satış sözleşmelerindeki matbu maddeler tipik örneklerdir. Kanun bu hükümleri yazılmamış sayma, yorum ve içerik denetimi yoluyla sınırlar.

Bir hüküm ne zaman genel işlem koşulu sayılır?

TBK m.20’ye göre şu unsurlar belirleyicidir:

• Önceden hazırlanmış olma: Hüküm sözleşme görüşmelerinden önce hazırlanmıştır.
• Tek taraflı hazırlanma: Metni düzenleyen taraf tek başına hazırlamıştır.
• Çok sayıda sözleşmede kullanma amacı: Hüküm benzer sözleşmelerde tekrar tekrar kullanılmak üzere oluşturulmuştur.

Bu koşulların sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli nitelendirmede önem taşımaz. Metinlerin özdeş olmaması da sonucu değiştirmez. Her bir koşulun “tartışılarak kabul edildiğine” ilişkin kayıtlar, tek başına, onları genel işlem koşulu olmaktan çıkarmaz (TBK m.20/2-3). Bu hükümler, hizmetlerini kanun veya yetkili makam izniyle yürüten kişi ve kuruluşların sözleşmelerine de niteliklerine bakılmaksızın uygulanır (TBK m.20/4).

Genel işlem koşulları yazılmamış sayılma

Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmeye dahil olması üç şarta bağlıdır (TBK m.21/1):

1. Düzenleyen, sözleşme yapılırken bu koşulların varlığı hakkında karşı tarafa açıkça bilgi vermelidir.
2. Karşı tarafa bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlanmalıdır.
3. Karşı taraf bu koşulları kabul etmelidir.

Bu şartlar gerçekleşmezse koşullar yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır (TBK m.21/2).

Yazılmamış sayılma sözleşmenin tamamını etkilemez; diğer hükümler geçerliliğini korur. Düzenleyen, bu koşullar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez (TBK m.22).

Yorum ve değiştirme yasağı

• Düzenleyen aleyhine yorum: Açık ve anlaşılır olmayan ya da birden çok anlama gelen bir hüküm, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır (TBK m.23).
• Tek yanlı değiştirme yasağı: Düzenleyene, karşı taraf aleyhine sözleşme hükmünü tek yanlı değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (TBK m.24).

Genel işlem koşulları içerik denetimi

Genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz (TBK m.25). Bu denetim, koşul sözleşmeye dahil olmuş olsa bile hükmün içeriğine yöneliktir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, bir bankanın kredi sözleşmesine dayanarak tahsil ettiği komisyonlara ilişkin davada, TBK m.20 ve devamındaki hükümlerin yazılmamış sayma, yorum ve içerik denetimi öngördüğünü hatırlatmıştır. Daire, ilgili sözleşme maddelerinin genel işlem koşulu niteliğinde olup olmadığının incelenmesi; bu nitelikte değilse de TBK m.25 bağlamında dürüstlük kuralı çerçevesinde değerlendirme yapılması gerektiğini belirterek kararı bozmuştur (Yargıtay 11. HD, E. 2021/4388, K. 2022/73, T. 10.01.2022).

Denetimin sırası

Bir sözleşme hükmü genel işlem koşulları bakımından incelenirken uygulamada şu sıra izlenir:

1. Hükmün TBK m.20 anlamında genel işlem koşulu olup olmadığı belirlenir.
2. Koşulun, bilgilendirme ve kabul şartları gerçekleşerek sözleşmeye dahil olup olmadığına bakılır (TBK m.21).
3. Dahil olmuşsa anlamı belirsiz hükümler düzenleyen aleyhine yorumlanır (TBK m.23).
4. Son olarak hükmün içeriği dürüstlük kuralı açısından denetlenir (TBK m.25).

Tüketici sözleşmeleriyle ilişkisi

TBK’daki genel işlem koşulları hükümleri, tarafların tacir veya tüketici olmasına göre ayrım yapmadan düzenlenmiştir. Tüketici işlemlerinde ayrıca tüketici mevzuatındaki haksız şart hükümleri de gündeme gelir. Genel işlem koşulları nedir ve hangi hükmün denetime tabi olduğu sorusu, sözleşmenin nasıl hazırlandığına ve tarafların durumuna göre ayrıca değerlendirilir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.