Ayıplı malda tüketicinin seçimlik hakları nelerdir?

Satın alınan malın ayıplı olduğu anlaşılırsa tüketici dört seçimlik haktan birini kullanabilir: malı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönmek, malı alıkoyup ayıp oranında bedelin düşürülmesini istemek, malın ücretsiz onarılmasını istemek veya imkân varsa malın ayıpsız bir misliyle değiştirilmesini istemek (6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.11/1). Satıcı, tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür.

Hangi mal ayıplı sayılır?

Kanun m.8’e göre ayıplı mal, tüketiciye teslim anında kararlaştırılan örnek veya modele uygun olmayan ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımayan maldır. Ambalajında, etiketinde, kullanma kılavuzunda, internet sayfasında veya reklamlarında belirtilen özellikleri taşımayan, benzeri malların kullanım amacını karşılamayan ya da tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içeren mallar da ayıplı kabul edilir. Malın kararlaştırılan sürede teslim edilmemesi veya satıcının üstlendiği montajın gereği gibi yapılmaması da sözleşmeye aykırı ifa sayılır.

Ayıbın ispatı

Teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir; bu durumda malın ayıplı olmadığını satıcı ispat eder. Bu karine, malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Tüketicinin sözleşme kurulurken ayıptan haberdar olduğu veya haberdar olmasının beklendiği hâllerde ise sözleşmeye aykırılık söz konusu olmaz (m.10).

Seçimlik hakların kullanımı

Seçim tüketiciye aittir. Kanun, dört haktan birinin seçilmesini tüketiciye bırakır. Ancak ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değiştirme satıcı için orantısız güçlük doğuracaksa, tüketici sözleşmeden dönme veya bedelin düşürülmesi haklarından birini kullanabilir. Orantısızlık değerlendirilirken malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer haklara başvurmanın tüketici açısından sorun oluşturup oluşturmayacağı dikkate alınır (m.11/3).

Onarım ve değişim için süre. Ücretsiz onarım veya değişim talebi, satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltildiği tarihten itibaren en geç otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda altmış iş günü içinde yerine getirilmelidir. Kanunun 58. maddesine dayanan yönetmelik ekindeki listede yer alan mallarda onarım, o yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi içinde yapılır. Bu sürelere uyulmazsa tüketici diğer seçimlik haklarını kullanabilir (m.11/4).

Kime karşı kullanılır? Ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değiştirme hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir; bu haklar bakımından satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur. Üretici veya ithalatçı, ayıbın malın kendisi tarafından piyasaya sürülmesinden sonra doğduğunu ispat ederse sorumlu tutulmaz (m.11/2).

Bedel iadesi ve masraflar. Sözleşmeden dönme veya bedelin düşürülmesi seçilirse, ödenen bedelin tümü ya da düşülen tutar derhâl tüketiciye iade edilir (m.11/5). Seçimlik hakların kullanılmasından doğan masrafları, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getiren taraf karşılar. Tüketici bu haklardan biriyle birlikte Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre tazminat da isteyebilir (m.11/6).

Zamanaşımı

Kanunlarda veya sözleşmede daha uzun bir süre öngörülmemişse, ayıplı maldan sorumluluk ayıp sonradan ortaya çıksa bile teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda beş yıldır. İkinci el satışlarda satıcının sorumluluğu bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda üç yıldan az olamaz. Ayıp ağır kusur veya hileyle gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz (m.12).

Uyuşmazlık hâlinde başvuru yeri

Kanunda belirlenen parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur; bu sınırın üzerindeki uyuşmazlıklar için hakem heyetine başvurulamaz (m.68/1). Sınır her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılarak uygulandığından burada bir tutar verilmemiştir (m.68/4).

Somut olayın özellikleri, özellikle ayıbın niteliği ve ortaya çıktığı tarih, sonucu değiştirebilir.