Cezai şart nedir?

Cezai şart (ceza koşulu), bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için taraflarca önceden kararlaştırılan bir edimdir. Türk Borçlar Kanunu m.179-182’de düzenlenir. Alacaklı, kural olarak herhangi bir zarara uğradığını ispat etmek zorunda kalmadan kararlaştırılan cezayı isteyebilir (TBK m.180/1).

Asıl borç ile ceza arasındaki ilişki

TBK m.179 iki durumu birbirinden ayırır:

• İfa etmeme için kararlaştırılan ceza: Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için ceza öngörülmüşse, sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça alacaklı ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. İkisini birlikte isteyemez; bir seçim yapması gerekir.
• Zaman veya yer için kararlaştırılan ceza: Ceza, borcun belirlenen zamanda veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş ya da ifayı çekincesiz kabul etmiş olmadıkça asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir. Bu nedenle, geç yapılan ifayı kabul ederken cezaya ilişkin hakkın saklı tutulması önem taşır.

Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ödeyerek sözleşmeden dönme veya sözleşmeyi feshetme yetkisine sahip olduğunu ispat etme hakkı saklıdır (TBK m.179/3).

Ceza ve zarar

TBK m.180’e göre alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ödenmesi gerekir. Alacaklının uğradığı zarar ceza tutarını aşıyorsa, aşan kısmı ancak borçlunun kusurlu olduğunu ispat ederek isteyebilir.

Sözleşmeden dönme hâlinde ifa edilmiş kısmın alacaklıda kalacağını öngören sözleşmelere de ceza koşuluna ilişkin hükümler uygulanır; taksitle satışa ilişkin hükümler saklıdır (TBK m.181).

Geçerlilik ve miktar

Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir (TBK m.182/1). Bununla birlikte kanun bazı sınırlar koyar:

• Asıl borç herhangi bir sebeple geçersizse ya da borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple sonradan imkânsız hâle gelmişse, cezanın ifası istenemez. Buna karşılık ceza koşulunun geçersiz olması asıl borcun geçerliliğini etkilemez (TBK m.182/2).
• Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Cezanın aşırı olup olmadığı somut olayın koşullarına göre değerlendirilir.
• Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracıya kira bedeli ve yan giderler dışında başka bir ödeme yükümlülüğü getirilemez; özellikle kira bedelinin zamanında ödenmemesi hâlinde ceza koşulu ödeneceğine ilişkin anlaşmalar geçersizdir (TBK m.346).

Tacirler bakımından istisna

Türk Ticaret Kanunu m.22’ye göre tacir sıfatına sahip borçlu, TBK m.182/3’te yazılı hâlde, cezanın aşırı olduğu iddiasıyla indirilmesini mahkemeden isteyemez. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, her iki tarafın da tacir olduğu bir uyuşmazlıkta, bu hüküm gereğince borçlunun sözleşmedeki cezai şartın aşırı olduğunu ileri sürerek indirilmesini isteyemeyeceği gerekçesiyle verilen kararı onamıştır (Yargıtay 11. HD, E. 2020/1366, K. 2022/716, T. 27.01.2022; karar oy çokluğuyla verilmiştir).

Ceza koşulunun hangi ihlale bağlandığı, cezanın asıl borca ek olarak mı yoksa onun yerine mi istenebileceği ve miktarı, sözleşme metninin açık kaleme alınmasını gerektiren konulardır. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.