El atmanın önlenmesi davası nedir?

El atmanın önlenmesi davası, bir taşınmazın malikinin, mülkiyet hakkına yönelik haksız müdahalenin sona erdirilmesini istediği davadır. Dayanağı, malikin her türlü haksız el atmanın önlenmesini dava edebileceğini düzenleyen Türk Medeni Kanunu m.683/2’dir. Uygulamada “müdahalenin men’i” davası olarak da anılır ve çoğu zaman kal (yıkım) ve ecrimisil istemleriyle birlikte açılır.

Hangi durumlarda açılır?

Haksız el atma, malikin rızası ve hukuki bir dayanak olmaksızın taşınmazın kullanılması, işgal edilmesi veya üzerine yapı yapılması gibi müdahalelerdir. Sık görülen örnekler şunlardır:

• komşu parselin sınır aşılarak kullanılması veya duvar, çit gibi yapılarla işgali,
• tarla, arsa veya bağımsız bölümün izinsiz kullanılması,
• taşınmaza bitişik biçimde yapılan ve onun kullanımını engelleyen yapılar.

Davacı, taşınmaz üzerindeki mülkiyetini, davalının el atmasını ve bu el atmanın haksız olduğunu ortaya koymakla yükümlüdür. El atmanın yeri ve büyüklüğü genellikle keşif ve fen bilirkişisi raporuyla belirlenir.

Zilyetlik davalarından farkı

Bu dava mülkiyete dayanır. Bundan ayrı olarak kanun, zilyedi de korur. Zilyet, bir şey üzerinde fiilî hâkimiyeti bulunan kişidir (TMK m.973). Zilyetliği gasp edilen kişi şeyin geri verilmesini ve zararının giderilmesini isteyebilir (TMK m.982).

İki dava türü süre bakımından ayrılır. Gasp ve saldırıdan doğan zilyetlik davası, zilyedin fiili ve failini öğrenmesinden başlayarak iki ay ve her hâlde fiilin üzerinden bir yıl (TMK m.984) geçmekle düşer. Mülkiyete dayanan el atmanın önlenmesi davası için kanunda böyle bir süre öngörülmemiştir; el atma devam ettiği sürece malik bu yola başvurabilir.

Görevli mahkeme hangisidir?

Görev bakımından da iki dava ayrılır:

• Sadece zilyetliğin korunmasına yönelik davalar, dava değerine bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.4/1-c).
• Mülkiyete dayanan davada, malvarlığı haklarına ilişkin davalarda genel görevli olan asliye hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m.2/1).

Her iki durumda da taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.12/1). Kesin yetki, tarafların başka bir yer mahkemesini seçemeyeceği anlamına gelir.

Arabuluculuk zorunlu mu?

Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (6325 sayılı Kanun m.18/B/1-ç). El atma, komşu taşınmazın kullanımından doğuyorsa bu kuralın uygulanıp uygulanmayacağı uyuşmazlığın niteliğine göre değerlendirilir. Komşuluk ilişkisi dışındaki el atmalarda bu hüküm doğrudan uygulanmaz.

Birlikte ileri sürülen istemler

1. Kal: El atma bir yapı veya tesisle gerçekleşmişse, yapının kaldırılarak taşınmazın eski hâline getirilmesi istenir.
2. Ecrimisil: İyiniyetli olmayan zilyet, haksız alıkoyma nedeniyle verdiği zararlar ve elde ettiği ya da elde etmeyi ihmal ettiği ürünler için tazminat öder (TMK m.995). Bu istem, taşınmazın kullanıldığı süre için ayrıca hesaplanır.
3. Tespit ve tedbir: Yargılama sırasında durumun değişmesi ihtimaline karşı delil tespiti veya ihtiyati tedbir istenebilir.

Karar kesinleşmeden icra edilebilir mi?

Taşınmaz mal ile ilgili aynî haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m.367/2). El atmanın önlenmesi ve kal hükümlerinin bu kapsamda kalıp kalmadığı, hükmün içeriğine göre değerlendirilir. Ecrimisil gibi para alacağına ilişkin kısımlar ise ayrı kurallara tabidir.

El atmanın önlenmesi davasında sonucu belirleyen başlıca etkenler, tapu kaydı, sınırların teknik olarak tespiti ve davalının bir kullanım hakkına dayanıp dayanmadığıdır. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.