Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?

Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır sorusunun yanıtı İş Kanunu m.41’de yer alır: haftalık 45 saati aşan her bir saat için, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı yüzde elli artırılarak ödenir (İş Kanunu m.41/2). Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışmalar için artış oranı yüzde yirmi beştir (m.41/3).

Fazla çalışma nedir?

Kanundaki adıyla fazla çalışma (günlük dilde “fazla mesai”), haftalık 45 saati aşan çalışmadır (m.41/1). Haftalık normal çalışma süresi en çok 45 saattir ve aksi kararlaştırılmamışsa haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür (m.63/1). Kanun ayrıca fazla sürelerle çalışma kavramını tanımlar: sözleşmedeki haftalık süre 45 saatin altındaysa, bu süre ile 45 saat arasında kalan çalışmalar bu niteliktedir.

Fazla mesai hesaplama formülü

Hesap, işçinin saatlik ücreti üzerinden yapılır:

1. Normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı bulunur.
2. Fazla çalışmada bu tutar 1,5 ile, fazla sürelerle çalışmada 1,25 ile çarpılır (m.41/2-3).
3. Çıkan zamlı saat ücreti, ilgili haftada fazla çalışılan saat sayısıyla çarpılır.
4. Haftalık sonuçlar toplanarak dönem alacağı bulunur.

Bir haftada 45 saatin üzerinde kalan her saat, bu formüle göre ayrı ayrı ücretlendirilir. Fazla çalışma süresi haftalık olarak belirlendiğinden, bir günde uzun çalışılıp diğer günlerde az çalışılan haftalarda toplam süre 45 saati geçmiyorsa kural olarak fazla çalışma doğmaz.

Denkleştirme uygulanan işyerleri

Taraflar anlaşırsa haftalık normal süre, günde 11 saati aşmamak koşuluyla günlere farklı dağıtılabilir; bu durumda iki aylık süre içinde haftalık ortalama normal süreyi aşmamalıdır (m.63/2). Bu süre toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir. Denkleştirme uygulanan hâllerde bazı haftalarda 45 saat aşılsa bile ortalama aşılmadıkça bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz (m.41/1).

Ücret yerine serbest zaman

İşçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir (m.41/4). Hak edilen serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullanılır (m.41/5).

Sınırlar ve işçinin onayı

• Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir (m.41/7).
• Toplam fazla çalışma bir yılda 270 saati geçemez (m.41/8).
• Sağlık nedenleriyle kısa süreli işlerde ve gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz (m.41/6).
• Yer altı maden işlerinde ayrı ve daha sıkı kurallar uygulanır (m.41/9-10).

Bu sınırlar işçinin korunmasına yöneliktir; sınırın aşılmış olması, fiilen yapılmış fazla çalışmanın karşılığının ödenmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Fazla mesai ücreti nasıl ispatlanır?

Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (Türk Medeni Kanunu m.6). Fazla çalışma iddia eden işçi bu nedenle çalışma saatlerini ortaya koymak durumundadır. Giriş-çıkış kayıtları, puantaj cetvelleri, ücret bordroları, yazışmalar ve tanık beyanları bu noktada değerlendirilen başlıca delillerdir. Somut olayın özellikleri, hangi delilin ne ölçüde dikkate alınacağını değiştirebilir.

Talep ve zamanaşımı

Fazla çalışma ücreti bir ücret alacağıdır ve ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır (m.32/8). Dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (7036 sayılı Kanun m.3/1). Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır sorusunda kullanılacak saat sayısı ve ücret, bu süreç içinde belgelerle belirlenir.