İstifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi?

İşçinin herhangi bir gerekçe göstermeden kendi isteğiyle işten ayrılması, kural olarak kıdem tazminatı hakkı doğurmaz. Ancak kanun, işçinin kendi iradesiyle sona erdirdiği bazı durumlarda da kıdem tazminatı ödenmesini öngörür. İşçinin haklı nedenle derhal feshi, muvazzaf askerlik, emeklilik amaçlı ayrılma ve kadın işçinin evlilikten sonraki bir yıl içinde ayrılması bunların başında gelir.

Kıdem tazminatının dayanağı

Kıdem tazminatı, 1475 sayılı eski İş Kanunu’nun 14. maddesinde düzenlenir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 120. maddesi, 1475 sayılı Kanun’un yalnızca bu maddesini yürürlükte bırakmıştır. 4857 sayılı Kanun’un Geçici 1. maddesine göre, 14. maddede eski Kanun’un 16. ve 17. maddelerine yapılan atıflar bugün 4857 sayılı Kanun’un 24. ve 25. maddelerine yapılmış sayılır.

Madde, tazminatı işçinin işe başladığı tarihten itibaren her geçen tam yıl için 30 günlük ücret tutarında öngörür ve bir yıldan artan süreler için de aynı oranda ödeme yapılacağını belirtir. Tazminatın hesabında esas alınan yıllık tutarın bir üst sınırı (tavan) vardır; bu sınır kanunda gösterilen ölçüte göre dönemsel olarak güncellendiği için burada bir rakam verilmemiştir.

İşçinin ayrılmasına rağmen tazminat doğuran hâller

1475 sayılı Kanun m.14/1’e göre iş sözleşmesinin işçi tarafından sona erdirildiği şu durumlarda kıdem tazminatı ödenir:

• Haklı nedenle derhal fesih. İşçi, 4857 sayılı Kanun m.24’te sayılan sebeplerden birine dayanarak sözleşmeyi feshederse kıdem tazminatı hakkı doğar. Bu sebepler üç grupta toplanır: sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller ve zorlayıcı sebepler. Örneğin ücretin kanun veya sözleşmeye uygun olarak hesaplanmaması ya da ödenmemesi, işverenin işçiyi sözleşmenin esaslı noktalarında yanıltması, işçiye sataşması veya işyerinde cinsel tacize karşı gerekli önlemleri almaması m.24’te açıkça sayılmıştır. İşyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektiren zorlayıcı sebepler de bu kapsamdadır.
• Muvazzaf askerlik. Sözleşmenin muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle sona erdirilmesi.
• Emeklilik. Bağlı olunan kurum veya sandıktan yaşlılık, emeklilik ya da malullük aylığı yahut toptan ödeme almak amacıyla ayrılma. Madde ayrıca yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı şartlarını tamamlayarak kendi isteğiyle ayrılan işçiyi de kapsar.
• Kadın işçinin evliliği. Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle sözleşmeyi sona erdirmesi.

Bunların dışında kalan ve gerekçesiz ya da kanuni bir sebebe dayanmayan istifa, kıdem tazminatı sonucunu doğurmaz.

Haklı fesihte süre ve ispat

4857 sayılı Kanun m.26’ya göre ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâllere dayanan derhal fesih hakkı, diğer tarafın bu davranışı öğrendiği günden başlayarak altı iş günü içinde ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. Bu süre m.24’ün II numaralı bendindeki sebepler için geçerlidir.

Haklı nedenle feshin sonuçlarından yararlanmak isteyen işçi, dayandığı sebebi ispat etmek durumundadır. Fesih bildiriminde sebebin açıkça belirtilmesi, ödenmeyen ücretlere ilişkin banka kayıtları, bordrolar ve yazışmalar gibi belgeler bu noktada önem taşır. Aynı olay, bildirimde nasıl nitelendirildiğine ve ispat durumuna göre farklı sonuçlar doğurabilir.

Başvuru yolu ve zamanaşımı

Kıdem tazminatı talebiyle dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (7036 sayılı Kanun m.3/1). Kıdem tazminatının zamanaşımı süresi beş yıldır (4857 sayılı Kanun Ek m.3).

Somut olayın özellikleri, özellikle fesih sebebinin ve tarihinin nasıl belgelendiği, sonucu değiştirebilir.