Müspet zarar ve menfi zarar farkı nedir?

Müspet zarar ve menfi zarar farkı, tazminatın alacaklıyı hangi duruma getirmeyi amaçladığından doğar. Müspet zarar, sözleşme gereği gibi ifa edilseydi alacaklının malvarlığının ulaşacağı durum ile mevcut durum arasındaki farktır; menfi zarar ise sözleşmenin geçerli olacağına veya ifa edileceğine güvenilmesi yüzünden uğranılan kayıptır. Hangisinin istenebileceği, alacaklının sözleşmeyi ayakta tutup tutmadığına göre değişir (TBK m.125).

Müspet zarar nedir?

Müspet zarar (olumlu zarar), sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesinden doğan zarardır. Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür (TBK m.112). Bu tazminatın amacı, alacaklıyı sözleşme ifa edilmiş gibi bir duruma getirmektir.

Müspet zarar kapsamında tartışılan kalemlere örnek olarak şunlar verilebilir:

• Edimin alacaklı için taşıdığı değer ile ödenen bedel arasındaki fark.
• İfa edilmeyen edimin yerine başka birinden daha yüksek bedelle temin edilmesinden doğan fark.
• İfa gerçekleşseydi elde edilecek olan ve kaçırılan kazanç.

Menfi zarar nedir?

Menfi zarar (olumsuz zarar), sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğranılan zarardır. Amaç, alacaklıyı sözleşme hiç yapılmamış olsaydı bulunacağı duruma getirmektir. TBK m.125/3, alacaklının sözleşmeden dönmesi hâlinde, borçlu temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat edemezse, alacaklının “sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğradığı zararın” giderilmesini isteyebileceğini düzenler.

Menfi zarar kapsamında tartışılan kalemlere örnek olarak şunlar verilebilir:

• Sözleşmenin kurulması ve ifaya hazırlık için yapılan giderler.
• Sözleşmeye güvenilerek reddedilen başka bir fırsattan doğan kayıp.
• Karşı edimin ifası için yapılan ve boşa çıkan harcamalar.

Müspet zarar menfi zarar farkı: hangi durumda hangisi istenir?

Ayrım, özellikle borçlunun temerrüdü hâlinde önem kazanır. Verilen süre sonuçsuz kaldığında alacaklı TBK m.125’e göre:

1. Borcun ifasını ve gecikme tazminatını isteyebilir; sözleşme ayakta kalır.
2. İfadan vazgeçtiğini hemen bildirerek borcun ifa edilmemesinden doğan zararı, yani müspet zararı isteyebilir; sözleşme yine ayakta kalır, ancak edim yerine tazminat istenir.
3. Sözleşmeden dönebilir; bu durumda taraflar verdiklerini geri ister ve alacaklı menfi zararını talep edebilir.

İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde ise alacaklı, sözleşmeyi feshederek sözleşmenin süresinden önce sona ermesi yüzünden uğradığı zararın giderilmesini isteyebilir (TBK m.126).

Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, yüklenicinin makineleri süresinde kurmaması üzerine iş sahibinin sözleşmeden döndüğü bir uyuşmazlıkta, fazladan çalıştırılan işçilerin maliyetine ilişkin talebin müspet zarar niteliğinde olduğunu, sözleşmeden dönülmesi nedeniyle TBK m.125 gereğince ancak menfi zararın istenebileceğini kabul eden kararı onamıştır (Yargıtay 6. HD, E. 2023/1996, K. 2024/4976, T. 18.12.2024).

Zarar nasıl hesaplanır?

Her iki zarar türünde de zararın varlığını ve miktarını kural olarak alacaklı ispat eder. Hesaplama genellikle şu adımlarla yapılır:

1. Alacaklının sözleşmeyi ayakta tutup tutmadığı ve hangi seçimlik hakkı kullandığı belirlenir.
2. Karşılaştırma yapılacak varsayımsal durum seçilir: ifa edilmiş sözleşme (müspet) veya hiç yapılmamış sözleşme (menfi).
3. Zarar kalemleri belgelerle ve gerekirse bilirkişi incelemesiyle ortaya konur.
4. Borçlunun kusur durumu değerlendirilir; borçlu genel olarak her türlü kusurdan sorumludur ve sorumluluğun kapsamı işin özel niteliğine göre belirlenir (TBK m.114).

Müspet zarar ve menfi zarar farkı her olayda aynı açıklıkta görünmez; bir zarar kaleminin hangi türe girdiği tartışmalı olabilir ve aynı kalem farklı olaylarda farklı nitelendirilebilir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.