Sözleşmeden dönme şartları nelerdir?

Türk Borçlar Kanunu’nda sözleşmeden dönme şartları, karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmede borçlunun temerrüde düşmesi, alacaklının ona ifa için uygun bir süre vermesi ve borcun bu süre içinde de ifa edilmemesidir (TBK m.123, m.125). Belirli durumlarda süre verilmesine gerek yoktur (TBK m.124). Alacaklı dönme hakkını kullanacaksa, ifadan ve gecikme tazminatından vazgeçtiğini hemen bildirmelidir (TBK m.125/2).

Sözleşmeden dönme nedir?

Sözleşmeden dönme, geçerli olarak kurulmuş bir sözleşmeyi tek taraflı bir irade açıklamasıyla ortadan kaldıran ve tarafları ifa yükümlülüğünden kurtaran bir haktır. Dönme hâlinde taraflar, daha önce ifa ettikleri edimleri birbirinden geri isteyebilir (TBK m.125/3). Kanun bu hakkı yalnızca belirli şartlar gerçekleştiğinde tanır.

Sözleşmeden dönme şartları

Genel hükümlere göre dönme için şu unsurların birlikte bulunması gerekir:

• Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşme: Satım, eser veya kira gibi her iki tarafa da edim yükleyen sözleşmeler (TBK m.123).
• Borçlunun temerrüdü: Temerrüt, muaccel (ifası istenebilir hâle gelmiş) bir borcun zamanında ifa edilmemesidir. Borçlu kural olarak alacaklının ihtarıyla, ifa günü birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle temerrüde düşer (TBK m.117).
• Uygun süre verilmesi: Alacaklı borçluya ifa için uygun bir süre verebilir veya bu sürenin hâkim tarafından verilmesini isteyebilir (TBK m.123).
• Sürenin sonuçsuz kalması: Borçlu verilen süre içinde de ifada bulunmamış olmalıdır (TBK m.125/1).
• Seçimin hemen bildirilmesi: Alacaklı, ifa ve gecikme tazminatı isteme hakkından vazgeçtiğini hemen bildirmelidir (TBK m.125/2).

Süre verilmesine gerek olmayan durumlar

TBK m.124’e göre şu üç durumda alacaklının ayrıca süre vermesi gerekmez:

1. Borçlunun içinde bulunduğu durumdan veya tutumundan süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa.
2. Borçlunun temerrüdü sonucunda borcun ifası alacaklı için yararsız kalmışsa.
3. Belirli bir zamanda veya süre içinde gerçekleşmeyen ifanın artık kabul edilmeyeceği sözleşmeden anlaşılıyorsa.

Alacaklının seçimlik hakları

Süre sonuçsuz kaldığında alacaklının önünde üç yol vardır (TBK m.125):

1. Borcun ifasını ve gecikme sebebiyle tazminat istemek.
2. İfadan vazgeçerek borcun ifa edilmemesinden doğan zararın giderilmesini istemek.
3. Sözleşmeden dönmek.

İlk yol her zaman açıktır; diğer ikisi için vazgeçmenin hemen bildirilmesi gerekir.

Sözleşmeden dönmenin sonuçları

Dönme ile taraflar karşılıklı olarak ifa yükümlülüğünden kurtulur ve verdiklerini geri isteyebilir. Borçlu temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat edemezse alacaklı, sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir (TBK m.125/3). Bu zarar uygulamada menfi zarar olarak adlandırılır. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, iş sahibinin temerrüt nedeniyle sözleşmeden döndüğü bir uyuşmazlıkta, dönme hâlinde TBK m.125 gereğince menfi zararın talep edilebileceğini belirterek, müspet zarar niteliğindeki talebin reddini onamıştır (Yargıtay 6. HD, E. 2023/1996, K. 2024/4976, T. 18.12.2024).

Sözleşmeden dönme ve fesih farkı

Dönme sözleşmeyi geçmişe etkili olarak ortadan kaldırır. Fesih ise sürekli edimli sözleşmeleri ileriye etkili olarak sona erdirir. İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde borçlunun temerrüdü hâlinde alacaklı, dönme yerine sözleşmeyi feshederek sözleşmenin süresinden önce sona ermesi yüzünden uğradığı zararın giderilmesini isteyebilir (TBK m.126). Aşırı ifa güçlüğü hâlinde de sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak dönme yerine fesih hakkı kullanılır (TBK m.138).

Dikkat edilecek hususlar

Eser, satım ve kira gibi sözleşme türleri için kanunda ayrıca özel dönme hükümleri bulunur; bu hükümler genel kurallardan önce uygulanır. Sözleşmede dönmeye ilişkin özel kayıtların bulunup bulunmadığı, temerrüdün hangi tarihte gerçekleştiği ve verilen sürenin uygun olup olmadığı, her olayda ayrıca değerlendirilir. Somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.